Demam babi Afrika adalah penyakit berjangkit yang sangat berbahaya pada babi yang disebabkan oleh virus. Penyakit ini pertama kali dikesan pada tahun 1921 di Kenya, Afrika Timur, kemudian merebak dengan cepat ke Afrika Selatan. Penyakit ini muncul pertama kali pada tahun 1957 di Eropah, dan juga telah dikesan di beberapa negara di kawasan Caribbean seperti Cuba, Haiti dan Republik Dominika. Babi hutan adalah haiwan yang menjadi sumber virus penyebab penyakit, menyebarkan virus kepada babi domestik melalui kutu parasit pada babi hutan. Virus penyebab Demam babi Afrika berjangkit secara tersembunyi dalam kumpulan babi hutan di beberapa negara Eropah dan sejak tahun 2018, penyakit ini merebak dengan kuat di kumpulan babi hutan di Rusia, Romania, Bulgaria, Belgium... dan juga di China.
Penyakit ini belum mempunyai vaksin untuk pencegahan, dengan kadar penyakit dan kadar kematian yang sangat tinggi pada semua peringkat umur babi, menyebabkan kerugian serius pada kumpulan babi yang dijangkiti. Di Vietnam, tiga wabak pertama Demam babi Afrika pada kumpulan babi ternakan di Hung Yen dan Thai Binh telah diumumkan secara rasmi oleh Kementerian Pertanian dan Pembangunan Luar Bandar pada 20/2/2019. Ini akan menjadi ancaman yang sangat serius, menyebabkan akibat yang sangat besar dan tidak dapat dinilai untuk industri penternakan babi Vietnam. Oleh itu, seluruh sistem penternakan – veterinar, termasuk penternak, perlu meningkatkan kesedaran berjaga-jaga, memberi perhatian kepada kawalan, mencegah penularan melalui pembelian, pengangkutan babi merentasi sempadan, termasuk merentasi negeri, serta melaksanakan langkah-langkah keselamatan biologi secara tegas untuk mencegah kemasukan virus Demam babi Afrika ke dalam ladang babi.
- Ejen Penyebab Penyakit
Penyakit Demam babi Afrika disebabkan oleh virus dari keluarga Asfarviridae, genus Asfivirus, saiz agak besar, diameter kira-kira 200 nm, dengan genom DNA dua helai, mempunyai selubung luar (envelop). Ketahanan ASFV sangat stabil terhadap perubahan suhu persekitaran dan julat pH yang luas, boleh bertahan pada pH4 atau pH13. Virus boleh bertahan dalam serum atau darah sehingga 18 bulan pada suhu bilik, dan boleh bertahan bertahun-tahun pada suhu 4 °C - 20 °C. Namun, ASFV boleh dinyahaktifkan pada suhu 60 °C dalam masa 30 minit dan sensitif terhadap sinaran ultraviolet, pelarut lemak, serta banyak bahan pembasmi kuman komersial. Bahan pembasmi kuman seperti formaldehid 1% boleh membunuh ASFV selepas 6 hari, NaOH 2% dalam 1 hari.
Berbeza dengan virus lain, ASF boleh membiak dalam sel haiwan vertebrata dan juga haiwan arthropoda. Sel sasaran ASFV (African swine fever virus) adalah sel darah putih mononuklear, makrofaj, virus memasuki sel melalui mekanisme pengikatan reseptor dan endositosis. Virus membiak di kawasan tepi nukleus (perinuclear) sel tuan rumah dan keluar dari sel melalui mekanisme budding, dan boleh menyebabkan kematian sel. Berdasarkan gen yang mengatur protein kapsid p72 ASFV, telah dikenal pasti 23 genotip ASFV.
Epidemiologi
Penyakit Demam babi Afrika terutama terdapat di Afrika, dalam jangka masa yang lama, sejak kes pertama dikesan di Kenya pada awal tahun 1900-an, sehingga setengah abad kemudian penyakit ini baru dikesan di Eropah dan baru-baru ini muncul kembali di Eropah (Ukraine, Poland, Latvia, Lithuania, Estonia dan Moldova, Republik Czech, Romania…) dan pada tahun 2018, wabak ASF pertama berlaku pada kumpulan babi ternakan di China, menyebabkan kerugian yang sangat serius. ASFV hanya menyebabkan penyakit pada spesies keluarga babi (Suidae). Babi domestik dan babi hutan Eropah adalah spesies yang sensitif terhadap ASFV dan menunjukkan gejala klinikal. Babi hutan Afrika bersama kutu parasit mereka adalah sumber semula jadi pembawa ASFV.
ASF berlaku pada semua peringkat umur. Namun berbeza dengan Demam babi klasik, ASF merebak terutamanya melalui sentuhan langsung, melalui darah, jadi kadar penularan cepat dalam kandang dengan kepadatan tinggi. Apabila ASF muncul pertama kali di ladang atau kawasan, kadar kematian yang tinggi direkodkan, boleh mencapai 100%. ASFV boleh memasuki ladang melalui sentuhan dengan babi hutan (ladang yang berada di kawasan dengan babi hutan liar); memasukkan babi yang telah dijangkiti ASFV; menggunakan daging babi yang dijangkiti virus; atau memberi makan babi dengan sisa produk babi yang dijangkiti ASFV yang belum dimasak dengan sempurna; atau kemasukan orang dan kenderaan yang tercemar ASFV ke kawasan wabak.
Babi ternakan yang dijangkiti ASFV boleh mengeluarkan sejumlah besar virus sebelum menunjukkan tanda klinikal, melalui air liur, air mata, cecair hidung, air kencing, najis, cecair faraj. Virus juga banyak terdapat dalam darah. ASFV boleh bertahan lama dalam persekitaran yang kaya protein (daging, darah, najis, sumsum tulang); dan bertahan berbulan-bulan dalam daging beku. ASFV menular terutamanya melalui mulut, hidung apabila bersentuhan dengan agen penyakit, selain itu ASFV juga boleh menjangkiti melalui luka, darah. ASFV boleh menular secara langsung dari babi hutan ke babi domestik dan melalui perantara langsung iaitu kutu parasit pada babi hutan. Penularan antara babi berlaku melalui sentuhan langsung dengan babi sakit, atau melalui aerosol pada jarak dekat, melalui makanan, minuman, bahan alas kandang yang tercemar virus. Manusia dan kenderaan pengangkut adalah faktor pembawa ASFV yang menyebarkan ke tempat yang lebih jauh. Lalat penghisap darah boleh menularkan virus sekurang-kurangnya dalam tempoh 24 jam selepas menghisap darah babi yang dijangkiti ASF. Semasa wabak, virus boleh menular melalui jarum suntik yang digunakan bersama untuk banyak babi.
Imuniti
Ciri imuniti terhadap ASFV mempunyai antigen yang kompleks, dengan banyak faktor antigen yang boleh menyebabkan tindak balas pembentukan antibodi penetral, sehingga kini masih belum difahami sepenuhnya. ASFV mempunyai imunogenisiti yang tinggi. Babi yang dijangkiti ASFV akan menunjukkan tindak balas pembentukan antibodi yang tinggi dan boleh dikesan melalui ujian. Antibodi IgM dan IgG boleh dikesan dalam serum babi selepas 4 – 6 hari jangkitan ASFV dan bertahan pada tahap titer tinggi untuk tempoh yang lama selepas jangkitan. Kehadiran antibodi dalam darah berkesan dalam mencegah perkembangan penyakit ASF, tahap viremia pada babi yang dijangkiti dan boleh melindungi babi daripada penyakit ASF. Namun, kerana kepelbagaian genetik dan antigen ASFV (sebanyak 23 genotip ASFV telah dikenal pasti), ujian yang berdasarkan antibodi penetral khusus ASFV masih belum mencapai hasil yang diingini. Selain imuniti humoral berdasarkan antibodi, imuniti selular berdasarkan sel T sitotoksik memainkan peranan penting dalam perlindungan babi terhadap penyakit ASF.
Disebabkan ciri antigen kompleks ASFV, sehingga kini belum ada vaksin yang berkesan untuk mencegah Demam babi Afrika.
Gejala dan Lesi Penyakit
ASFV menyebabkan demam dan pendarahan pada babi yang dijangkiti. Gejala klinikal biasanya muncul selepas kira-kira 5 – 15 hari babi dijangkiti ASFV. Bergantung pada virulensi strain virus, penyakit boleh muncul dalam bentuk akut atau kronik atau jangkitan tanpa gejala. Strain ASFV yang sangat virulen boleh menyebabkan kematian 100% babi yang sakit; strain virulensi sederhana boleh menyebabkan kematian hingga 50% babi yang sakit.
4.1 Gejala
* Bentuk akut
Dalam bentuk akut, babi sakit menunjukkan gejala demam tinggi (41-42OC), keletihan, hilang selera makan, babi berbaring bertindih, pernafasan cepat, kulit kemerahan hingga kebiruan atau pendarahan terutama di kawasan perut, hujung anggota badan, berjalan tidak stabil, kaki belakang lemah, boleh kejang. Babi sakit mengeluarkan cecair hidung putih, pekat yang mungkin bercampur darah, mata boleh berkerak, mukosa merah yang teruk boleh berdarah, sakit perut muntah, beberapa babi mengalami sembelit atau cirit-birit berdarah. Babi betina mengandung boleh keguguran pada semua peringkat kehamilan. Babi sakit bentuk akut akan mati dalam masa 7 hari selepas gejala muncul. Babi mati dalam bentuk akut biasanya dalam keadaan fizikal yang agak baik.
* Bentuk kronik
Babi kurus, bulu panjang kusam. Babi yang sakit ASF bentuk kronik akan mati selepas beberapa minggu atau bulan.
4.2 Lesi Penyakit
* Bentuk akut
Lesi yang direkodkan terutama pada limpa, kelenjar limfa, ginjal dan jantung. Pemeriksaan bedah menunjukkan cecair coklat di rongga dada, rongga perut, pendarahan di banyak organ; limpa bengkak, penuh darah, rapuh; kelenjar bengkak berdarah; paru-paru bengkak mengandungi banyak buih ketika dipotong, trakea penuh buih yang mungkin tercemar darah; ginjal berdarah titik; jantung berdarah titik, bekuan darah; perut berdarah dan mungkin ulserasi, usus boleh berdarah, hati dan kantung hempedu merah bengkak.
* Bentuk subakut
Pemeriksaan bedah menunjukkan cecair di rongga badan, kematian mendadak akibat kegagalan jantung, kelenjar bengkak, berdarah, paru-paru dan jantung radang fibrin, paru-paru radang, keras dan bercak, sendi bengkak mengandungi cecair dan fibrin.
* Bentuk kronik
Lesi tipikal yang direkodkan adalah radang sendi, kelenjar bengkak dan kegagalan ginjal.
>Diagnosis
5.1 Diagnosis klinikal
Tanda klinikal penyakit Demam babi Afrika sangat mirip dengan Demam babi klasik, penyakit PRRS, erysipelas, pasteurellosis… pada babi. Oleh itu, dalam kes kematian babi secara besar-besaran pada semua peringkat umur dengan gejala klinikal dan lesi pendarahan meluas, mirip dengan penyakit merah lain (Demam babi klasik, PRRS, erysipelas, pasteurellosis) harus disyaki penyakit Demam babi Afrika. Ladang dalam kawasan wabak yang berisiko dijangkiti Demam babi Afrika mesti berhati-hati untuk diagnosis awal, pengasingan dan pemusnahan cepat babi yang disyaki.
5.2 Diagnosis makmal
* Diagnosis antigen
Digunakan untuk kes penyakit bentuk akut (ketika berlaku wabak). Ujian mencari virus atau DNA virus dalam sampel kelenjar limfa atau limpa yang diambil dari babi yang baru mati atau baru dibedah dalam masa 12 jam. Menggunakan teknik PCR untuk mengesan DNA ASFV. Teknik imunofluoresensi dengan sapuan kelenjar limfa atau limpa, atau pewarnaan mikroskop imun peroksidase, atau penanaman virus pada sel makrofaj babi digunakan untuk mengesahkan ASFV. Teknik PCR banyak digunakan kerana memberikan hasil ujian lebih cepat berbanding teknik lain.
*Diagnosis antibodi
Hanya digunakan untuk penyakit bentuk subakut, kronik, atau laten. Ujian mencari antibodi dalam darah babi yang selamat dari wabak menggunakan teknik ELISA untuk menentukan status pembawa ASFV.
5.3 Diagnosis pembezaan
Perlu membezakan dengan penyakit berikut: Demam babi klasik, PRRS, erysipelas, pasteurellosis, penyakit akibat Salmonella, atau keracunan toksin kulat (aflatoksin dan stachybotryotoxin) pada tahap tinggi.
6. Pencegahan dan Rawatan
* Belum berlaku wabak
Kini belum ada vaksin untuk Demam babi Afrika, oleh itu langkah pencegahan utama adalah berdasarkan langkah keselamatan biologi untuk mengawal penularan merentasi sempadan, kawasan, ladang; tidak menggunakan sisa produk babi atau hanya menggunakan selepas dimasak dengan sempurna, sekurang-kurangnya 30 minit merebus. Apabila berisiko berlaku wabak, perlu meningkatkan kebersihan, pembasmian kuman dalam dan luar kandang, ladang, dua kali seminggu (klorin, iodine, formalin, natrium klorida, kalium peroksimonosulfat, o-fenilfenol, 2-benzil-4-klorofenol...); tidak membenarkan orang dan kenderaan dari luar masuk ke ladang tanpa pembasmian kuman.
Kakitangan ladang juga mesti mematuhi prosedur kebersihan dan pembasmian kuman dengan ketat semasa bekerja di kawasan kandang.
* Semasa berlaku wabak
Melaksanakan langkah pencegahan penyakit dengan tegas termasuk melaporkan, mengepung, mengasingkan, memusnahkan babi yang disyaki sakit, membersihkan dan membasmi kuman seluruh kandang, ladang, peralatan, kenderaan pengangkut; melarang masuk kakitangan ladang dan tidak membenarkan orang luar memasuki kawasan ladang.
Prof. Dr. Nguyen Ngoc Hai – Pensyarah Universiti Pertanian Bandaraya Ho Chi Minh
Rujukan
- P.J. Sánchez-Cordón1, M. Montoya, A.L. Reis, L.K. Dixon. African swine fever: A re-emerging viral disease threatening the global pig industry. The Veterinary Journal 233 (2018) 41–48 *
- Alonso, C., Borca, M., Dixon, L., Revilla, Y., Rodriguez, F., Escribano, J.M., and ICTV Report Consortium. 2018. ICTV Virus Taxonomy Profile: Asfarviridae. Journal of General Virology, 99: 613–614.
- Barbara E. Straw Jeffery J. Zimmerman Sylvie D’Allaire David J. Taylo. Diseases of swine. 9th edition, ©2006 Blackwell Publishing All rights reserved.
- FAO, 2000. Recognizing African swine fever. A field manual. http://www.fao.org/.
